Mustafa ATAK [1]
Günümüzde aile kurumu, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar büyük bir çözülme tehdidiyle karşı karşıyadır. Önce tüm dünyaya seküler ve modern bir yaşam tarzı yayıldı. Bu yaşam tarzıyla birlikte ahlak, değer ve maneviyat gibi birey ve toplumu ayakta tutan sütunlar bir bir yıkıldı. Önce televizyonlar sonra da sanallık yoluyla bireysellik ve seküler yaşam tarzı evlerimizi istenilen hale getirdi.
Modernite ve Büyük Çözülme
İnsanlık tarihi boyunca aile, kutsallığı her din ve toplumda korunan en temel yapı taşı olmuştur. Ancak sanayileşme ve moderniteyle birlikte bu kutsal yapı, çekirdek aile modeline indirgenerek küçülmeye başlamıştır. Sosyolog Francis Fukuyama’nın Büyük Çözülme olarak adlandırdığı süreç, 1960’lardan sonra tüm dünyayı etkisi altına almıştır.
Bu çözülmenin sonuçları bugün istatistiklerde de açık bir şekilde görülmektedir. Şöyle ki:
Toplumlarda güvensizlik yaygınlaşmakta ve suç oranları her geçen gün büyük artış göstermektedir. Gayri meşru çocuk sayısında büyük artış meydana gelmektedir. Akrabalık bağları giderek zayıflamaktadır (Fukuyama, 2009). Amerika Birleşik Devletleri’nde boşanma oranı %42’dir (terryandrobertslaw.com, 2024). Türkiye’de son 20 yılda evlenme hızı %20 oranında düşerken, boşanma hızı %47 oranında artış göstermiştir. Halihazırda her üç evlilikten birisi boşanma ile sonuçlanmaktadır (euronews.com/2022-).
Modern yaşamın etkisiyle anne ve babalık fonksiyonları adeta “taşeronlara” (bakıcı, pedagog sosyal medya, akran grupları, televizyon) devredilmekte, çocuklar kültürel aktarımdan ve manevi değerlerden yoksun olarak yetişmektedir (Sayar, 2019).
Psikolojinin Eksik Kalan Halkası: Maneviyat
İnsanlığın genetik kodlarıyla, bilinçdışıyla oynanması sonucu fıtratından uzaklaşan modern insan, derin psikolojik sorunlara düçar olmaktadır.Aydınlanma hareketiyle birlikte dinin yerini alma iddiasıyla ortaya çıkan ancak insanı ruh-beden bütünlüğü içinde ele almakta yetersiz kalan modern psikoloji, insanın mutluluğu için çare olarak başvurulan bir limana dönüşmüştür. Başlangıçta insanı sadece biyolojik veya davranışçı bir kalıba sığdırmaya çalışan psikoloji yaklaşımları, insana karamsar bir bakış sergileyerek onu tam anlamıyla tatmin edemeyen terapi teknikleri geliştirmiştir. Hümanist ve varoluşçu yaklaşımların psikoloji alanındaki etkisiyle birlikte daha insancıl yaklaşımlar ortaya çıkmış ve ortaya konan birtakım tekniklerle insanlığın yaşadığı psikolojik problemlere çare aranmıştır (Atak, 2021). Bu süreç sonunda da narsisizmi ve bireyselliği körükleyen, değerlerden ve maneviyattan uzak yaklaşımların insanların yaşadığı varoluşsal depresyon gibi derin problemlerine çözüm olamadığı görülmüştür.
İşte bu noktada İslam ve nefs psikolojisi gibi yaklaşımların üst çatısı olarak görülen maneviyat psikolojisi yaklaşımı, modern psikolojinin verileri ile başta İslam tasavvufu olmak üzere kadim geleneklerin engin birikimlerinden hareketle ortaya çıkmıştır. Maneviyat psikolojisine göre aile, sadece barınma, ekonomik ve fizyolojik ihtiyaçların giderildiği bir birim değil, bireylerin kendiliğini yaşayabilecekleri ve huzur bulabilecekleri en önemli yapı olarak görülmüştür. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında Amerika’da dikkatleri üzerine çeken Roseto kasabası örneğinin belirtilen aile yapısına yakın özellikler göstermektedir.
Değerler ve Maneviyatın Gücü
1950’li yıllarda Amerika’daki Roseto kasabasında tıp camiasını şaşırtan bir gözlem geçti kayıtlara. Bu kasabada 50 yaşın altında kalp krizinden ölen tek bir kişi bile yoktu, genel ölüm oranı ise ülke ortalamasının %35 altındaydı. Araştırmada en dikkat çekici durum ise Roseto’da intihar vakasına, alkolizme veya uyuşturucu bağımlılığına hiç rastlanmamasıydı. Araştırmacılar, Roseto’da modern dünyanın tam tersi bir tabloyla karşılaştılar;
Halk, birkaç kuşağın bir arada olduğu geniş ailelerde yaşıyordu. Kiliseye gitme geleneğine ve dinî değerlerin sürdürülmesine büyük önem veriliyordu. İnsanlar birbirleriyle çok sıcak bir iletişim kuruyor, bahçelerinde birbirleri için yemek pişiriyorlardı. Büyüklere saygı, hayatın merkezindeydi (Gladwel, Malcom). Roseto halkı, geleneksel değerlerini koruyarak kendilerine modernitenin stresine karşı manevi bir kalkan oluşturmuşlardı.
Toplum olarak geçmişte sahip çıktığımız birçok değerimizi kaybetmek üzereyiz. Mutlu ve huzurlu bireylerden müteşekkil bir aile yapısı oluşturmak için evimizi yeniden yuva yapacak bazı manevi stratejileri belirtmekte yarar vardır. Ailenin birliğini korumak ve çocukları sanal bağımlılık, değer erozyonu, yalnızlık gibi modern çağın risklerinden korumak için şu pratik adımlar önerilebilir:
1. Ailenin Yemeklerde Bir Araya Gelmesi
Yemek vakti; ailenin sohbet ihtiyacının giderildiği, minnet ve şükür duygusunun hayata geçirildiği ve yaşanan problemlere çözüm üretilen önemli zaman dilimlerindendir.
Tefekkür ve Dua: Sofradaki nimetlerin soframıza geliş süreçleri üzerinde düşünerek yemeğe tefekkürle başlamak ve yemek sonunda dua etmek, kişinin yaratıcısı ile manevi bir bağ kurmasına katkı sağlar.
Minnet ve Şükür Duygusu: “Kula teşekkür etmesini bilmeyen Allah’a şükredemez.” ilkesiyle, yemeği hazırlayana ve rızkı verene şükranlarını sunmak, bireydeki açgözlülük ve nankörlük gibi olumsuz duyguları törpüleyerek minnet duygusunun yerleşmesine yol açar.
Problem Çözme: Samsun Çarşamba’da uygulanan bir örneğe göre ailede kriz olduğunda sorun bir kenara bırakılıp birlikte hazırlanan bir ziyafet sofrası, ruhsal rahatlama sağlayarak sorunu kendiliğinden çözebilmektedir (Sayar, 2019).
2. Diğerkamca Faaliyetler: İsar ve İnfak
Modern psikoloji, bireyi “hep bana” demeye teşvik ederek iyice bencilleştirirken maneviyat psikolojisi isar (başkası için fedakârlık) ve infak (paylaşma) kavramlarını öne çıkarır.
Ailece yapılan yardım faaliyetleri, aile üyelerini geleceğe yönelik kaygı ve geçmişe yönelik depresyondan korumaktadır. “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık Allah yolunda harcayanlar yok mu, işte onlar Rableri yanında hak ettikleri mükâfatı göreceklerdir. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar asla üzülmeyeceklerdir.” (Bakara 2/274) ayeti kerimesi isar ve infakın insan üzerindeki psikolojik etkilerine dikkat çekmektedir (Merter, 2015).
3. Sılayırahim ve Büyükleri Ziyaret
Modern çekirdek ailede dede ve nineler adeta yalnızlığa terk edilmiştir. Oysa nesiller arası bağın kopması, çocuğun kültürel ve duygusal ve manevi gelişimini zayıflatırken ailecek yapılan akraba ve hasta ziyaretleri, çocukta empati yetisini ve merhamet duygusunu geliştirir.
4. Ailecek İbadet ve Kutsal Mekân Ziyaretleri
Cemaat Ruhu: Evde ya da camide aile üyelerinin birlikte kıldıkları namazlar ve okunan Kur’an, ailede birliği ve bütünlüğü sağlayan birleştirici güce sahiptir.
Kutsal Mekân Ziyaretleri: Cami ve tarihî mekân gezileri, türbe ziyaretleri gençlerde kutsala saygı ve geçmişe vefa duygusunu pekiştirdiği gibi gençlerin manevi bir coşku yaşanmasına da vesile olabilir.
Hac ve Umre: İbadet amaçlı bu ziyaretler öfke patlaması yaşayan, depresyon ve anksiyete girdabındaki bireyler için de birer sabır ve huzur eğitimi niteliğindedir. Belki de bu güçlü etkisi nedeniyle Endonezya ve Malezya’da yeni evli çiftlerin hacca ya da umreye gönderilmesinin, evliliğin sağlam temeller üzerine kurulmasında etkili olduğuna inanılmaktadır (Atak, 2019).
Sonuçta modern psikolojinin bireysel özgürlük adına baba ve Tanrı otoritesini yıkma çabaları, ailede büyük boşluklara ve tabiri caizse otorite diktatörü haline gelen mutsuz çocuklara yol açmıştır. Ancak Jung ve Link gibi psikologların da belirttiği gibi din, anne-baba için yeri doldurulamaz bir güven kaynağı, Allah ise çocuk ve gençler için en önemli otoritedir. Bu otoritenin yerini başka hiçbir şeyin dolduramayacağı muhakkaktır.
Dolayısıyla aileyi korumada, ailenin birlik ve bütünlüğünü sağlamada “Anadolu İrfanı” olarak da adlandırılan kadim manevi geleneklerimize başvurmak ve maneviyat psikolojisi merkezli çalışmalar yapmak büyük önem arz etmektedir.
Kaynakça
Atak, Mustafa. “Boşanmaların Önlenmesine Yönelik Proje Önerileri”, Maneviyat Psikolojisi III: Evlilik ve Aile, ed. Mustafa Atak. 229-240. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2019.
Atak Mustafa, Nefs Psikolojisi Kuram Uygulama, İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2021.
Fukuyama, Francis. Büyük Çözülme: İnsan Doğası ve Toplumsal Düzenin Yeniden Oluşturulması. çev. Hasan Kaya, İstanbul: Profil Yayıncılık. 2009.
Gladwel Malcolm, Çizginin Dışındakiler, çev. Aytül Özer. (İstanbul: MediaCat Yayınları, 2011)
https://terryandrobertslaw.com/blog/divorce-rate-facts
Jung, Carl Gustav. Psikoloji ve Din, çev. Cengiz Şişman, İstanbul: İnsan Yayınları, 1993.
Link, Henry C. Dine Dönüş, çev. Nahit Oralbi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2006.
Merter, Mustafa, Nefs Psikolojisi, İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2015.
Sayar, Kemal. “Modern Zamanlarda Aile”, Maneviyat Psikolojisi III: Evlilik ve Aile, ed. Mustafa Atak.119-132. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2019.
[1] Dr. Öğr. Üyesi, Sağlık Bilimleri Üniversitesi