Türkiye, 21. yüzyılın ilk çeyreğinde sadece ekonomik bir kabuk değişimi değil, aynı zamanda derin bir toplumsal kırılma yaşadı. 2000 sonrası dönemde tarımdan kopan, kente eklemlenen ama sanayi ile hizmet sektörü arasındaki o ince çizgide kendine yer arayan milyonlarca insanın hikâyesine tanıklık ediyoruz. TÜİK (2025) verilerine göre 2005’ten 2024’e istihdam edilen kişi sayısının 19 milyondan 32,6 milyona çıkması büyük bir başarı hikâyesi gibi görünebilir. Ancak sanayinin istihdam içindeki payının %21 bandında takılı kalması, tarımın %14’e gerilemesi, hizmetlerin neredeyse %60’a yaklaşması Türkiye’nin sanayileşmiş toplum evresini tam anlamıyla tamamlayamadan hizmet toplumuna evrildiğini göstermektedir. 2005 yılında her dört çalışandan biri (%25,7) tarım sektöründeyken, bugün bu oran %14’e kadar gerilemiş durumdadır. Tarımdan kopan bu devasa kitlenin sanayiye değil, doğrudan hizmetler sektörüne eklemlendiği görülmektedir. İstihdamın bu şekildeki sektörel dağılımı Türkiye’nin artık bir tarım ülkesi olmadığını ve artık tarlada değil, ofislerde, AVM’lerde ve lojistik ağlarında çalışan bir toplum olduğunu tescillemektedir. Nitekim gelinen noktada sadece iş alanlarımızı değil, toplumsal geleceğimizin rotasını da tarladan ve fabrikadan alıp, AVM koridorlarına ve ofis katlarına taşımış durumdayız.
Hizmet sektörünün bu denli baskın olması, Türkiye’nin üreten değil tüketen ve aracılık eden bir topluma dönüştüğünün açık bir kanıtıdır. Bu durum, kentleşmenin tamamlandığını ama insanların sanayi üretimi yerine, daha çok birbirine bir şeyler satarak ya da hizmet ederek geçindiği bir ekonomik yapıya dönüştüğümüzü göstermektedir. Kısacası hizmetler sektörü, yeni kentli kimliğimiz olurken yeni fabrikalarımız ise AVM’ler, bankalar, şirketler ve ofisler olmuş diyebiliriz. Bu sadece bir sektör değişimi değil aynı zamanda büyük bir göç ve kimlik değişimidir. Köyünden kopan ama kentte nitelikli sanayi işçisi olamayan kitleler, kentlerin çeperlerinde hizmet sektörünün en güvencesiz alanlarına (kuryelik, temizlik, güvenlik) itilmişlerdir. Hizmetler sektörü, düşük nitelikli işleri de barındıran geniş bir alan olduğu için, üniversite mezunu gençlerimiz eğitim-iş uyumsuzluğu sorunuyla karşı karşıya kalmaktadır. Mühendislerin kuryelik yaptığı, iktisatçıların reyon görevlisi, atanamayan öğretmenlerinse kasiyer olduğu bir yapı, elbette toplumsal hayal kırıklığını derinleştirmektedir.
Türkiye’de “Ev Genci” Olmak: Sosyal Felç Hali
Makroekonomik veriler bize istihdamın 32 milyonu aştığını, hizmetler sektörünün payının %60’a dayandığını müjdelese de madalyonun öteki yüzünde, toplumun en dinamik kesiminin yani “Ev Gençlerinin” sessiz çığlığı yükseliyor. Akademik literatürde NEET (Not in Education, Employment, or Training-Ne Eğitimde Ne İstihdamda) olarak tanımlanan bu kitleyi sadece işsizler kümesine dahil etmek, meselenin sosyolojik ağırlığını hafife almaktır. İşsizlik, esasında geçici bir statü kaybı olabilir ancak ev gençliği, gencin toplumsal ritmin dışına çıkması, kamusal alandan elini eteğini çekmesi ve adeta bir bekleme odasına hapsolmasıdır. Bu durum kuşkusuz gençler arasında gelecek belirsizliği yaratmaktadır. Eğitim sistemi ile piyasanın talepleri arasındaki o devasa uçurum (beceri uyumsuzluğu), gencin sahip olduğu diplomanın piyasada bir geçer akçeye dönüşememesine neden olmaktadır. Sanayi sektörünün payının yirmi yıldır %20-21 bandında adeta asılı kalması, ev genci meselesinin ana nedenlerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Sanayi, katma değerli üretim ve nitelikli iş gücü talep eden bir motor olamayınca, eğitimli gençlerimizin hizmet sektörünün geçici ve düşük nitelikli işlerine mahkûm kalması kaçınılmaz olmaktadır.
Sosyolojik açıdan bakıldığında bunun bir anomi veya sosyal felç hali olduğunu söylemek abartı olmasa gerek. Bu durum bireyin toplumla ve sistemle kurduğu bağın kopması, toplumsal kurallara ve kurumlara olan inancını yitirmesi ve kendini aşırı derecede baskı altında hissetmesi sonucu zihinsel ve fiziksel olarak kilitlenmesidir. Bundan sonraki aşamanın maalesef derin bir sosyal dışlanma olduğunu kestirmek zor değildir. Çünkü genç, sabah uyanmak için bir nedeni, akşam da eve dönmek için bir başarısı olmadığını hissettiği an, sosyal dışlanma süreci başlamış demektir.
Ev genci için ev, sadece bir barınma alanı değil, aynı zamanda bir sığınak ve hapishanedir. Bu mekânsal sıkışmışlığa hapsolan ve sokaktaki tüketim kültürüne eklemlenemeyen, kafede bir çay içecek ekonomik gücü olmayan gencin tek dünyası dijital ekranlar ve odasının duvarları olmaktadır. Bu durum, maalesef Türkiye’deki geleneksel aile yapısını da dönüştürmektedir. Geniş aile dayanışması, gencin temel ihtiyaçlarını karşılasa da bu durum aynı zamanda gencin bireyselleşmesini ve yetişkinlik rollerini (evlilik, ayrı bir eve çıkma vb.) üstlenmesini engellemekte veya ötelemektedir. Ortaya çıkan bu tablo, uzamış bir ergenlik veya yetişkinliğe geçişin tıkanması olarak okunabilir.
Grafik 1, OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) tarafından yayınlanan ve 2024 yılı verilerine dayanan NEET oranlarını göstermektedir. 15-29 yaş arası genç nüfusu kapsayan bu veri setinde Türkiye, maalesef listenin en başında yer almaktadır.
Grafik 1. Ne Eğitimde Ne İstihdamda Olan Gençler (NEET) Toplam nüfusun %’si, 15-29 yaş arası, 2024
Kaynak: OECD. (2025). https://www.oecd.org/en/data/indicators/youth-not-in-employment-education-or-training-neet.html
Grafik 1’e göre Türkiye, yaklaşık %26’ya ulaşan oranıyla OECD ülkeleri arasında NEET oranının en yüksek olduğu ülke olarak ilk sırada yer almaktadır. Bu durum, Türkiye’deki her 4 gençten birinin ne bir okulda kayıtlı olduğunu ne de bir işte çalıştığını göstermektedir. Bu oran, yaklaşık %13 seviyesinde olan OECD ortalamasının tam iki katına denk gelmektedir. Bu yüksek oran Türkiye için birkaç kritik sosyo-ekonomik riski beraberinde getirmektedir. Genç nüfusun üretim sürecine dahil edilememesi, ülkenin en büyük potansiyel gücünün atıl kalması anlamına gelmekte ve bu durum önemli bir beşeri sermaye kaybı anlamına gelmektedir. Ayrıca uzun süre sistemin dışında kalan gençlerde motivasyon kaybı, sosyal izolasyon ve psikolojik sorunlar artış gösterebildiği için sosyal dışlanma kaçınılmaz olabilmektedir. Bu gençler genellikle aile desteğine veya sosyal yardımlara bağımlı kaldıkları için, hane halkı üzerindeki ekonomik yükü de artırmakta ve ekonomik bağımlılıktan kurtulamamaktadırlar.
Türkiye açısından bu çarpıcı tablonun arkasındaki temel nedenlerden biri, eğitim sistemi ile işgücü piyasası arasındaki kopukluktur. Gençler mezun olduklarında piyasanın talep ettiği becerilere sahip olmayabiliyorlar. Üniversite mezunu işsizliği, bu NEET oranını besleyen en büyük kalemlerden biridir. Kısacası Diploma var ama iş yok algısı, gençleri eğitimden soğutabilmektedir. Oysa geçmişte eğitim, sosyal mobilite yani sınıf atlama için en güvenilir araçların başında gelirdi. Bugün ise veriler bize eğitimin, işsizliğe karşı her zaman koruyucu bir kalkan olmadığını göstermektedir. Üniversite mezunu gençlerin işgücü piyasasında kendi yetkinliklerinin çok altında işlere mecbur kalması, sadece ekonomik bir kayıp değil aynı zamanda gençlerde bir statü krizi yaratmaktadır. Mühendislik, öğretmenlik veya iktisat eğitimi almış bir gencin, hizmet sektörünün güvencesiz ve vasıfsız kollarında çalışması, eğitimli emeğin değersizleşmesi sonucunu doğurmaktadır. Bu durum karşısında gençlerin geleceğe dair umutsuzluğa kapılmaları kaçınılmazdır.
Nitekim TÜİK’in Mart 2025 verilerine göre genç nüfustaki (15-24 yaş) işsizliğin %15,1 seviyelerinde seyretmesi, ülkemizde işsizliğin kronik bir gençlik sorunu olduğunun ve asıl büyük tehlikenin istatistiklere bile tam yansımayan umutsuzluk sarmalı olduğunun en somut kanıtıdır.
Mesleki Eğitimde Algı Devrimi: Ara Eleman yerine Aranan Eleman
Türkiye’nin ekonomik kalkınma modelinde mesleki ve teknik eğitimin yeri, sadece bir eğitim tercihi değil, bir milli verimlilik meselesidir. Mevcut durumdaki haylaz çocukların sığınağı algısı ile nitelikli üretim hedefi arasında derin bir uçurum bulunmaktadır. Bu yanlış algıyı kırmak ve meslek liselerini birer kurtuluş reçetesi haline getirmek için stratejik bir yol haritası hazırlamak gerekir:
Toplumda meslek öğrenmenin bir ceza veya başarısızlık sonucu gidilen bir yol olarak görülmesi, teknik eğitimin itibarını zedeleyen en büyük etkendir. “Okumazsan sanayiye veririm” söylemi, sanayiyi ve ustalığı bir alt tabaka uğraşı gibi konumlandırmaktadır. Oysa modern sanayi bugün yapay zeka, otomasyon ve hassas mühendislik ile iç içe geçmiş durumdadır. Bir meslek veya zanaat sahibi olmak, sadece bir iş değil bir disiplin ve estetik algısı kazanmaktır. Dolayısıyla toplumun, usta kavramını entelektüel ve teknik bir yetkinlik olarak yeniden tanımlaması şarttır.
Türkiye’de işsizlik verileri ile işverenlerin “eleman bulamıyoruz” şeklindeki feryadı aynı anda yaşanmaktadır. Bu paradoksun ana kaynağı, nitelikli teknik personelin yetişmemesidir. Kurtuluş reçetesi ise Meslek liselerinden geçer. Meslek liseleri, sanayinin can damarıdır. Bu okullar ikinci sınıf eğitim kurumu olarak görüldüğü sürece, üretimde katma değer yaratacak usta-çırak hiyerarşisi bozulmakta ve ekonomik büyüme sekteye uğramaktadır. Tam da bu noktada belki de ara eleman kavramının üzerinde yeniden düşünmek gerekir. Ara eleman tabiri, psikolojik olarak bu mesleği seçenlerde ikincil olma hissi yaratmaktadır. Bu kavramın yerine, sistemin vazgeçilmez dişlisi olduklarını vurgulayan aranan eleman veya teknik uzman kimliği yerleştirilmelidir.
Türkiye’nin üretim gücünü artırması ve gençlerin potansiyelini heba etmemesi için, kapsamlı bir imaj ve itibar yönetimiyle meslek liselerini son çare olmaktan çıkarıp ilk tercih haline getirecek teşvik ve itibar politikaları uygulanmalıdır. Meslek liselerini cazibe merkezi haline getirmek için sadece binaları yenilemek yetmez, bu okulların ruhunu ve toplumsal imajını değiştirmek gerekir. Kodlama, yenilenebilir enerji, robotik kaynakçılık gibi modern alanlarla donatılmış meslek liseleri, öğrencilere geleceği inşa eden kişi oldukları hissini verir. Meslek lisesi mezunlarının yüksek kazanç potansiyeli ve iş garantisi, başarı hikayeleri üzerinden topluma anlatılmalıdır. Başarılı bir teknisyenin, teoride hapsolmuş bir beyaz yakalıdan çok daha stratejik bir konumda olduğu gerçeği görünür kılınmalıdır.
Kısacası Türkiye’nin acilen genç istihdam stratejileri, mesleki eğitim reformları ve aktif işgücü piyasası politikaları geliştirmesi gerekmektedir. Gençlerin atıl durumdan kurtarılması, sadece ekonomik büyüme için değil, toplumsal huzur için de hayati önem taşımaktadır. Ancak toplumsal huzur, sadece rakamların düşmesiyle değil, gençlerin sistemin bir parçası olduğunu hissetmesiyle tesis edilir. Ev gençliği meselesi, hepimizin ortak dert edinmesi gereken ciddi bir yaradır. Türkiye’nin önündeki en büyük sınav, bu kaybolan zamanı telafi etmektir. Gençlerimize sadece bir iş değil, bir kimlik ve gelecek perspektifi sunmalıyız. Onları o evlerin sessiz odalarından çıkarıp, üretimin ve toplumsal hayatın dinamizmine dahil etmek zorundayız. Çünkü bir toplumun en büyük sermayesi binaları veya makineleri değil, heyecanı ve moral- motivasyonu yüksek nitelikli gençleridir.
Not: Bu makale, yazarın Aralık 2025 tarihinde yayınlanan “Türkiye İşgücü Piyasasında 2000 Sonrası Dönüşüm: İstihdam, İşsizlik ve Ne Eğitimde Ne İstihdamda Olan Gençler (NEET)” başlıklı kitap bölümünden esinlenerek hazırlanmıştır.
